Leśne pory roku

Świat przyrody podzielony jest na szereg biocenoz w, których znajdują dogodne warunki życia określone gatunki roślin i zwierząt. Przykładem takich specyficznych środowisk jest np. las, łąka, pole uprawne, staw, itp. Organizmy w nich żyjące stanowią nierozerwalną całość, wzajemnie przenikających się zależności. Niektóre zwierzęta i rośliny tworzą niepowtarzalny klimat danego miejsca i tylko na nim występują.

Najbardziej ciekawym i zróżnicowanym środowiskiem jest las stanowiący nierozerwalny element polskiego krajobrazu. Tworzy go wielo gatunkowa szata roślinna, ale podstawą jego istnienia są drzewa. Las jest bardzo złożonym organizmem, w którym każdy nawet najbardziej drobny element żywy ma kluczowe znaczenie dla jego istnienia i rozwoju. Należy tu również wymienić czynniki takie jak: klimat, właściwości terenu oraz skład gleby.

Środowisko leśne tworzy schronienie – dom dla wielu gatunków zwierząt. Mimo takiej różnorodności fauny zamieszkującej to środowisko, chciałabym zwrócić większą uwagę na ptaki. Na pewno każdy z was był chociaż raz w lesie, nawet na krótki spacer. Przysłuchiwał się ich śpiewom, obserwował jak przyroda tętni życiem. O każdej porze roku wiosną, latem, jesienią, zimą, można spotkać w lesie ptaki, które niestrudzenie trwają w ciągle zmieniających się warunkach.

Lato, pora roku, która każdemu kojarzy się z wakacjami, wypoczynkiem, wygrzewaniem się w ciepłych promieniach słonecznych. Miesiące letnie są najbardziej obfitującymi w łatwo dostępny pokarm: drzewa wydają owoce, rośliny zielne zakwitają, zwierzęta drapieżne czatują na swoje ofiary. Dla ptaków jest to czas wyprowadzania młodych z gniazd i przystępowania do ponownych lęgów. Najbardziej charakterystycznymi ptakami spotykanymi latem w lesie są np.: wilga (Oriolus oriolus), zięba (Fringilla coelebs).

Wilga jest ptakiem średnio licznym w Polsce,najbardziej lubi przebywać i gniazdować w widnych lasach liściastych lub mieszanych. Do Polski wilgi przylatują z dalekiej Afryki. Przebywają w kraju od początku maja do końca sierpnia, składają jaja, wychowują młode i znowu odlatują. Samiec ma bardzo charakterystyczne i widoczne z daleka żółto – czarne ubarwienie, natomiast samica posiada zielono – żółtą barwę piór.

Skromniejszy kolor samicy ma kluczowe znaczenie przy wysiadywaniu jaj. Dzięki niemu jest ona mniej widoczna, co chroni wilgę i jej potomstwo przed atakami drapieżników. Gniazdo para wilg buduje wysoko w koronach drzew, zawieszone jak kołyska w rozwidleniu gałęzi. Do jego budowy wykorzystują drobne gałązki, włókna roślin itp. Wilgi przeprowadzają tylko jeden lęg (w czerwcu). Samica składa od 4 do 5 białych lekko nakrapianych jaj. Dorosłe ptaki można wypatrzyć najczęściej jak fruwają wysoko w koronach drzew w poszukiwaniu chrząszczy. Jadłospis wilg wzbogacony jest też o gąsienice, a nawet jagody.

Kolejnym ptakiem lubiącym leśne ostępy jest zięba. Gabarytowo jest mniejsza od wilgi ale donośniej śpiewa. Co do miejsca przebywania to ma podobne upodobania jak wilga. Też lubi widne lasy ale nie zawsze ukrywa się przed ludźmi wysoko w koronach drzew. Często przysiada nieco niżej na gałęzi aby się przyjrzeć nowemu przybyszowi. Ziębę można spotkać prawie w każdym miejskim parku, jak np. skacze po ziemi w poszukiwaniu nasion i owadów, które są jej ulubionym pokarmem.

Jeżeli chodzi o wygląd samiec ma charakterystyczne rdzawoczerwone podgardle, policzki i brzuch. Samica natomiast jest szara, ziemista. Zięby przeprowadzają dwa lęgi w kwietniu i maju lub czerwcu. Do małego gniazdka, starannie ukrytego między gałązkami, składają od 4 do 6 jaj. Czasami umiejscowienie gniazda bywa dla nas zaskakujące. Po około dwóch tygodniach z jaj wykluwają się młode.

Rodzice bardzo dbają aby nie brakowało im jedzenia. Rodzice fruwają w wielkim zamęcie ze zdobyczą do gniazda. Para zięb dba o swoje potomstwo jeszcze przez pewien czas po opuszczeniu przez nie gniazda. Młode ptaki siadają na gałęziach i czekają aż rodzice przyniosą coś smacznego do jedzenia. Ptaki zaczynają ćwiczyć latanie, zbierają siły do pierwszej w ich życiu, dalekiej podróży, do ciepłych krajów. Będzie ona dla nich sprawdzianem wytrzymałości i szczęścia.

Polska złota jesień jest porą roku bardzo urokliwą. Przynosi ona ze sobą niespotykaną paletę barw, którą cieszą nasze oko. Dni są coraz krótsze i chłodniejsze. Poranne mgły osnuwają delikatnie łąki i pola. W pogodne dni można zobaczyć babie lato gnane delikatnym podmuchem wiatru. W leśnych ostępach słychać donośny ryk jeleni szlachetnych (Cervus elaphus) rozpoczynających dopiero okres godowy (tzw. rykowisko) trwający od połowy września do początków października. Rykowisko jest jednym z najbardziej fascynujących jesiennych zjawisk przyrodniczych.

Wschodzące słońce przebijające się przez korony drzew, rozjaśniające polanę. Jego ciepłe promienie przebijające się przez mgłę i oblewające ogromne kształty jeleni. Ich masywne poroża uniesione wysoko w majestatycznej pozie. Para wydobywająca się z rozszerzonych nozdrzy, poszukujących znajomego zapachu. Oczy ogromne i błyszczące. I wreszcie, pierwsze starcie dwóch samców, szczęk poroży, przyśpieszone bicie serca. Efektowny taniec dwóch rywali splecionych ze sobą porożami. To jest to !!!. Chociaż nigdy nie była na takim widowisku, właśnie tak to sobie wyobrażam.

Wiewiórki krzątają się w poszukiwaniu żołędzi i orzechów, które będą stanowiły ich zimowy pokarm. Muszą też znaleźć dla nich dobrą kryjówkę w dziupli albo zagrzebać w ziemi. Czasami słychać delikatne szmery suchych liści poruszanych przez ptaki szukające pożywienia na ziemi. Ptaki zmieniają swoje ubarwienie z szaty godowej na spoczynkową. Część z nich szykuje się do odlotu do ciepłych krajów, a te które zostają gromadzą się w stadka co da im większe szanse przetrwania podczas nadchodzącej zimy (w gromadzie raźniej). Za przykład można tu podać dwa gatunki ptaków: czyża (Carduelis spinus) i sikorę bogatkę (Parus major).

Na jesieni ptaki te tworzą małe stadka składające się z kilkunastu osobników. Takie zachowanie powoduje, że ptaki czują się bezpieczniej w czasie żerowania. Jeden osobnik siedzi na gałęzi (z dobrym widokiem na okolicę) i wypatruje czy nie zbliża się drapieżnik. W tym czasie pozostałe ptaki mogą spokojnie się posilić. W razie niebezpieczeństwa ptak – strażnik daje sygnał do ucieczki. Czyż lub inaczej czyżyk należy do rodziny ziarnojadów (Fringillidae). Wielkością jest nieco mniejszy od sikory bogatki. Barwa piór jest oliwkowo – czarno – żółta. Na głowie posiada charakterystyczną czarną czapeczkę.

W okresie lęgowym przypadającym na miesiące od kwietnia do lipca ptak ten przebywa w górach i na północnym wschodzie kraju. Buduje małe gniazdko w koronach drzew szpilkowych, bardzo dobrze ukryte. Po odchowaniu młodych w końcu sierpnia ptaki te małymi stadami wędrują na tereny nizinne w poszukiwaniu pokarmu. W tym czasie ich ulubiony pokarm stanowią nasiona brzóz i olszyn. Często można je spotkać wysoko na olszynie uczepione cienkich gałązek z szyszkami. Zwisają wtedy głową na dół aby dostać się do nasion. Ptaki te są bardzo ruchliwe w czasie żerowania jednak z daleka słychać ich obecność po charakterystycznych szczebiocie. Spłoszone podrywają się szybko i przelatują na inne drzewo bogate w pokarm.

Sikora bogatka jesienią zbiera się w małe stadka w których przebywa aż do wiosny. Bardzo często towarzyszy jej również sikora modra tzw. modraszka (Parus caeruleus). Sikora bogatka jest ptakiem osiadłym, towarzyskim, niepłochliwym zamieszkującym tereny zadrzewione. Często można ją też spotkać w otoczeniu ludzi w parkach lub ogrodach gdzie znajduje łatwo dostępny pokarm. Stanowią go zazwyczaj owady, nasiona, jagody oraz to co znajdzie w karmiku. W okresie lęgów sikora bogatka (odbywających się dwukrotnie) szuka odpowiedniego miejsca na gniazdo. Najczęściej jest nią pusta dziupla lub zawieszona na drzewie budka lęgowa. Gniazdo wyścieła mchem, sierścią zwierząt i wzmacnia drobnymi gałązkami. Sikora składa w nim od 8 do 12 jaj. Okres wysiadywania jaj trwa dwa tygodnie. Po wylęgnięciu się młodych rodzice opiekują się potomstwem jeszcze przez trzy tygodnie. Sikorę bogatkę można usłyszeć i zobaczyć podczas jesiennych spacerów po lesie, który powoli cichnie, pustoszeje, szykując się na nadejście zimy.

Kończą się ciepłe dni, a zaczyna bezlitosna walka o przetrwanie. Poranne przymrozki są preludium do większych mrozów, i pierwszych opadów śniegu. Coraz trudniej zwierzętom o pokarm, którego miały pod dostatkiem w lecie. Ptaki krzątają się niespokojnie w poszukiwaniu na ziemi resztek nasion i owadów ukrytych pod warstwą zmarzniętych liści. Prawdziwa zima niesie ze sobą duże opady śniegu. Białe płatki spadają powoli na ziemię tworząc puchową kołdrę otulającą drzewa i wszystko dookoła. Las przysypany grubą warstwą śniegu, drzewa oprószone szronem błyszczącym w promieniach słonecznych, to przypomina bajeczny świat Narnii. Niestety nie wszystkim jest tak bajecznie. W takich warunkach zwierzętom ciężko o pokarm znajdujący się pod gruba warstwą śniegu. Dużo wysiłku kosztuje jego wydobycie, o ile to w ogóle jest możliwe dlatego wiele zwierząt ginie z głodu. Leśne zwierzęta mogą przetrwać ten ciężki czas dzięki dokarmianiu ich przez leśników i myśliwych.

Niektóre ptaki np. gile (Pyrrhula pyrrhula) skupiają się w zimie w małe stadka. Ptaki te nie są płochliwe, szczególnie wtedy gdy żerują. Samiec jest dobrze widoczny. Jego czerwony brzuch, czarna czapeczka i końcówki skrzydeł dobrze odznaczają się na tle białego śniegu. Samica od samca różni się tylko brązowo szarą barwą brzucha. Ich ulubionym pokarmem w czasie zimy są nasiona, jagody i pączki drzew. Żywi się też, szczególnie w okresie letnim, gąsienicami i pajęczakami. Lubi przebywać na terenie bogatym w krzewy. Nie lubi siadać wysoko na drzewach, bo ma lęk wysokości. W Polsce jest to ptak niezbyt liczny, i chroniony.

Jemiołuszki (Bombycilla garrulus) w Polsce w czasie zimy są częstymi gośćmi. Skupiają się w większe stada niż gile. Jemiołuszka jest ptakiem częściowo wędrownym, pojawiającym się na danym terenie dość nieregularnie. Można je spotkać w lesie, miejskich parkach i wszędzie tam gdzie rosną drzewa i krzewy stanowiące ich źródło pokarmu. Zimowym przysmakiem jemiołuszek są nasiona i jagody jarzębiny, kaliny, dzikiego bzu ale nie pogardzą też jabłkami, które pozostały na drzewach.Tak więc las pomimo tak ciężkich warunków klimatycznych nie jest całkiem opustoszały. Wszystkie zwierzęta z wytęsknieniem oczekują na nadejście cieplejszych i obfitszych w pokarm dni.

Wiosna – po zimowym odrętwieniu przyroda zaczyna powracać do „życia”. Zwierzęta, które zimę spędziły w kryjówkach mogą nareszcie zaczerpnąć wiosennego, ciepłego powietrza. W drzewach zaczynają krążyć soki budząc się z zimowego snu. Powoli rozwijają się pączki aby w końcu wybuchnąć soczystą zielenią. Cała przyroda rozpoczyna nowy etap swojego istnienia. Las z dnia na dzień staje się coraz głośniejszy. Z ciepłych krajów przylatują ptaki szukając w leśnych ostępach dogodnych miejsc na założenie gniazda i wychowanie młodych. Ale zanim to nastąpi musza znaleźć najpierw odpowiedniego partnera. Najczęściej to samce musza się starać o partnerkę. Barwa ich piór staje się intensywniejsza, śpiewają od rana do świtu aby zainteresować sobą samiczkę. Taki ptasi chór o świcie jest czymś niepowtarzalnym i piękniejszym od jakiejkolwiek muzyki.

Wśród ptaków jest taki śpiewak nucący swe melodie całe dnie i noce - Słowik rdzawy (Luscinia megarhynchos). Przylatuje on do Polski w połowie kwietnia, z tropikalnej Afryki i przebywa do końca września. Trudno go zobaczyć gdyż ukrywa się w gęstych zaroślach i jest bardzo płochliwy (nie lubi obcych). Może go nie widać ale za to słychać. Śpiewa bardzo chętnie szczególnie w okresie godowym, aby zwabić samicę. Śpiew ma bardzo głośny i zróżnicowany, słyszalny nawet z odległości 1 – ego kilometra. Gniazdo słowik buduje blisko ziemi lub pod gęstymi krzakami, z trawy i liści. Samica składa od 4 do 6 jaj, które wysiaduje przez 2 tygodnie. Młode karmione są przez 11 dni w gnieździe i później poza nim. Ulubionym pokarmem słowików są pajęczaki, owady i larwy, które znajdują wśród gęstej roślinności. Słowik jest wszystkim znany z bajek i wierszy pisanych przez wielkich poetów. Ja również jako dziecko słyszałam nie jedną opowieść o jego pięknym śpiewie.

Na terenie gdzie mieszkam pierwsze wzmianki o występowaniu słowika usłyszałam od moich rodziców. Jakieś 20 lat temu było ich całkiem sporo ale liczba osobników zaczęła spadać aż do zera. Trudno powiedzieć jaka była tego przyczyna. Prawdopodobnie zanik miejsc dogodnych do gniazdowania. Brak gęstej roślinności, wycinanie zakrzaczeń. Pierwszy raz usłyszałam głos słowika jakieś 6 lat temu. Od tamtej pory co roku czekam na pierwszy śpiew słowika, który dla mnie jest symbolem pełni wiosny. To jest coś niesamowitego. Gatunek ten ponownie powrócił po długiej nieobecności. Oprócz tego nasuwa mi się jeszcze jedno. Występowanie słowika rdzawego jest tutaj przykładem jak zmienia się środowisko wokół nas i jak jest ważne zachowanie w nim równowagi. Szczególnie jest to trudne na terenach rolniczych gdzie przy dzisiejszej eksploatacji ziemi i stosowanych środkach równowaga ta może zostać zachwiana, czasami nawet nieświadomie.