|
Dr hab. Marcin Kozak prof. nadzw. UP
Unia
Europejska, do której struktur należy od 1 maja 2004 roku także Polska,
regulując obrót materiałem siewnym w ramach krajów członkowskich opiera się
obecnie na Wspólnotowym Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA), który stał się
tym samym nadrzędnym dokumentem w stosunku do dotychczasowego Krajowego
Rejestru Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU).
Stąd też materiał siewny wszystkich odmian rzepaku
zarejestrowanych w CCA może być legalnie sprzedawany na polskim rynku
nasiennym, mimo że wartość gospodarcza wielu z nich nie była nigdy sprawdzana w
warunkach przyrodniczych naszego kraju. Rodzi to poważne konsekwencje gdyż
wartość gospodarcza odmiany jest zdefiniowana w polskim ustawodawstwie (Dz. U.
1995; Dz. U. 2000) jako „[...] korzyść, jaką odmiana, przy uwzględnieniu
całości jej właściwości wpływających na jej wartość, może przynieść w
wytwarzaniu, przerobie, obrocie i użytkowaniu produktów uzyskiwanych z jej
uprawy; pojedyncze niekorzystne właściwości odmiany mogą być uzupełnione innymi
korzystnymi właściwościami”. Z kolei do podstawowych kryteriów decydujących o
wartości gospodarczej odmian należą: zdolność plonotwórcza (plenność, potencjał
plonotwórczy), jakość plonu jako surowca lub produktu do bezpośredniego
spożycia, stabilność plonowania (możliwie mała zmienność w czasie i
przestrzeni, tzw. wierność), przystosowanie do różnych warunków uprawy i ogólna
przydatność użytkowa, odporność na działanie czynników bio- i abiotycznych
ograniczających plonowanie i wpływających na jakość plonu (choroby, szkodniki,
czynniki glebowe i pogodowe) oraz zdolność reprodukcyjna. Tymczasem warunki
klimatyczne w poszczególnych krajach członkowskich uprawiających rzepak oraz
priorytety hodowlane poszczególnych firm nasiennych nie zawsze pokrywają się z
oczekiwaniami polskiego rolnika. Niestety często się zdarza, że podawane
informacje dotyczące wysokiego potencjału plonotwórczego szczególnie odmian
rzepaku ozimego dotyczą innego rejonu europy i nie zawierają jednocześnie
ważnych danych o ich małej mrozoodporności czy podatności na choroby. Dlatego,
przy wyborze konkretnych odmian rzepaku do uprawy producenci powinni
uwzględniać w swoich decyzjach przede wszystkim wyniki badań przeprowadzonych w
warunkach przyrodniczo-rolniczych naszego kraju, a w mniejszym stopniu polegać
na informacjach podawanych przez firmy nasienno-hodowlane i ich
przedstawicieli. Takie wyniki zapewnia program Porejestrowego Doświadczalnictwa
Odmianowego (PDO), który jest ściśle nadzorowany i koordynowany przez Centralny
Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU), a realizowany przez jednostki
terenowe w poszczególnych rejonach agro-klimatycznych naszego kraju. Jest to
program pozwalający uzyskać szereg szczegółowych informacji dotyczących
poszczególnych odmian rzepaku, znajdujących się zarówno w Krajowym Rejestrze
(KR) jak i w Katalogu Wspólnotowym (CCA), z uwzględnieniem ich reakcji na
warunki siedliskowe i poziom stosowanej agrotechniki. Od początku istnienia systemu
PDO, aż do sezonu wegetacyjnego 2006/2007 badania dotyczące rzepaku ozimego
prowadzone były na dwóch poziomach uprawy (standardowym i intensywnym), co
pozwalało uzyskać informację o reakcji poszczególnych odmian na zwiększenie
intensywności, zarówno pod względem wielkości plonu nasion, jak i jego jakości.
Obecnie dostępne wyniki tych badań z 2007 roku są ostatnimi w tym układzie,
gdyż od sezonu wegetacyjnego 2007/2008 podjęto decyzję o zmianie metodyki
prowadzenia doświadczeń polowych i ich kontynuacja będzie prowadzona jedynie
dla uprawy intensywnej.
Analizując wyniki doświadczeń z rzepakiem ozimym prowadzonych na terenie kraju
w sezonie wegetacyjnym 2006/2007 można stwierdzić, że fazy kiełkowania nasion i
wchodów roślin miały miejsce w korzystnych warunkach
wilgotnościowo-termicznych, co przyczyniło się do uzyskania dobrej obsady
roślin na jednostce powierzchni. Z kolei długa i ciepła jesień sprzyjała
wytworzeniu przez rośliny bujnej rozety liściowej, składającej się
niejednokrotnie z 8-10 blaszek liściowych, charakteryzującej się przy tym grubą
szyjką korzeniową i silnie rozwiniętym systemem korzeniowym. Ponadto
szczególnie w warunkach województwa dolnośląskiego i opolskiego jesienna
wegetacja rzepaku trwała praktycznie nieprzerwanie aż do III dekady grudnia, w
której to po bardzo krótkim okresie spoczynku zimowego nastąpiło rozhartowanie
roślin i powrót do ograniczonej wegetacji. Łagodny przebieg zimy przyczynił się
do bardzo szybkiego rozpoczęcia wegetacji wiosennej. Ubytki roślin po przezimowaniu
były niewielkie, a stan większości doświadczeń i plantacji rzepaczanych
oceniano na 8-9 w skali 9o, co wskazywało na bardzo dobry stan
roślin wiosną. Nagły i szybki wzrost roślin oraz pojawienie się fazy pąkowania,
w wielu rejonach polski ograniczyło konieczność stosowania insektycydów ze
względu na małą presję słodyszka rzepakowego. Niespotykane dotąd w ubiegłych
latach bardzo wczesne kwitnienie rzepaku rozpoczęło się już praktycznie od
połowy kwietnia, czyli o miesiąc wcześniej niż zwykle. W tym czasie, w wielu
rejonach kraju, a zwłaszcza na Dolnym i Górnym Śląsku oraz w Wielkopolsce
występowała susza atmosferyczna (upały i wietrzna pogoda) oraz duże nocne
przymrozki dochodzące do –10 oC. W efekcie takich warunków
pogodowych zawiązywanie łuszczyn, przeważnie na odmianach najwcześniejszych
było złe i w dużej liczbie doświadczeń nie przekraczało 50% (obserwowano liczne
opadanie małych łuszczyn). Do końca maja przeważała upalna pogoda. Później, od
połowy czerwca przez okres 2-4 tygodni nastąpił okres deszczowy. Przyczynił się
on szczególnie do nasilenia występowania zgnilizny twardzikowej. Z kolei
porażenie roślin przez suchą zgniliznę kapustnych, mączniakiem rzekomym oraz
czernią krzyżowych było mniejsze w porównaniu do lat ubiegłych. W warunkach
Dolnego Śląska rzepak osiągnął dojrzałość techniczną średnio o 17 dni wcześniej
w porównaniu z rokiem 2006. Podobną reakcję roślin obserwowano w innych
rejonach Polski. Jednak często tuż przed osiągnięciem przez rośliny dojrzałości
pełnej lub w trakcie jej trwania następowały silne opady deszczu,
niejednokrotnie o charakterze burzowym, które znacznie utrudniały
przeprowadzenie zbioru w optymalnym terminie agrotechnicznym. Stąd też często
odnotowywano straty plonu wynikające z osypywania się i porośnięcia nasion.
Przebieg warunków pogodowych w sezonie wegetacyjnym 2006/2007 był w większym
stopniu niekorzystny dla odmian wczesnych, natomiast bardziej sprzyjający dla
odmian późnych. Ponadto różnice w plonowaniu odmian populacyjnych w odniesieniu
do mieszańcowych były mniejsze niż w poprzednich latach.
W ramach systemu PDO w sezonie wegetacyjnym 2006/2007 oceniano 33 odmiany
populacyjne i 20 odmian mieszańcowych. Otrzymane plony nasion porównywano z
wzorcem, który stanowił średni plon uzyskany z odmian: Californium, Castille i
Winner, wynoszący dla poziomu standardowej agrotechniki 4,44 t·ha-1
oraz 4,96 t·ha-1 dla poziomu intensywnego. Spośród badanych rzepaków
populacyjnych plonami nasion ponad 100% wzorca, przy standardowej agrotechnice,
charakteryzowały się odmiany: Bojan, Cabriolet, Cadeli, Californium, Casoar,
Carousel, Digger, Libomir, Liclassic, NK Fundus, Rasmus, Remy, Viking i
Wallery. Wyższe plony, w porównaniu do wzorca, przy intensywnej agrotechnice
uzyskały odmiany: Baros, Bojan, Brise, Cabriolet, Californium, Digger, Libomir,
Lisek, Remy i Viking. W tej grupie oprócz znanych odmian pojawiły się także
nowości, jednak znaczący „ruch odmianowy” obserwuje się szczególnie w grupie
mieszańców. W niej na czoło, przy standardowej agrotechnice, wysuwają się:
Baldur, ES Betty, ES Saphir, Exgold, Extend, Extrem, Herkules, Hycolor, Kaszub,
Kronos, Nelson, Titan, Vectra oraz PR46W31. Na intensywny poziom agrotechniki
zwyżką plonów podobnie reagowały te same odmiany, za wyjątkiem Hycolor.
Świadczy to o mocnej pozycji mieszańców, której ścisłą czołówkę stanowią (ponad
105% wzorca na obu poziomach agrotechniki w 2007 roku): ES Betty, ES Saphir,
Exgold, Extend, Extrem, Herkules, Nelson, Vectra i PR46W31. Warto też zwrócić
uwagę na aktualną Listę Opisową Odmian COBORU (Słupia Wielka 2007), w której
publikowane są dane dotyczące ważniejszych cech użytkowych odmian roślin
uprawnych zarejestrowanych w Polsce za wielolecie 2004-2006. W rozdziale
poświęconym odmianom rzepaku ozimego, wyraźnie widać, że w okresie 3 ostatnich
lat plonem nasion na poziomie powyżej 110% wzorca mogły pochwalić się tylko
nieliczne odmiany mieszańcowe (żadna populacyjna), a wśród nich m.in.: ES
Betty, Herkules, Nelson, Toccata i Vectra. Natomiast jeśli chodzi o zawartość
tłuszczu w nasionach, wyniki również z wielolecia, to zaolejeniem powyżej 46%
mogą się poszczycić wśród 57 odmian populacyjnych i hybrydowych wpisanych do
Krejowego Rejestru tylko: Amor, Baros, Batory, ES Betty, Adeli, Dante, Elektra,
Livius, NK Fundus, Remy, Taurus, Toccata, Wallery, Winner.
Poza najnowszymi badaniami PDO pomocne w wyborze odmian do uprawy w danym
gospodarstwie są Listy zalecanych do uprawy odmian na obszarze województwa
(LZO) zawierające od kilku do kilkunastu odmian najwartościowszych i
najbardziej dostosowanych do lokalnych warunków gospodarowania. Są one tworzone
na podstawie 2-3 letnich badań rejestrowych lub rozpoznawczych oraz co najmniej
2 letnich badań porejestrowych. Stąd na listach tych nie znajdziemy nowości odmianowych,
lecz dobre i sprawdzone odmiany, które rokują stabilność plonowania w dalszych
latach na terenie danego województwa. Decyzje dotyczące LZO podejmują
rokrocznie dyrektorzy Wojewódzkich Stacji Koordynujących PDO, a zapadają one na
posiedzeniach Zespołów Wojewódzkich PDO, w których skład wchodzą fachowcy z
różnych instytucji i organizacji zajmujących się problematyką rolniczą.
Więcej informacji na temat List odmian zalecanych rzepaku i zbóż można znaleźć
na stronach internetowych COBORU (WWW.coboru.pl) w zakładce poświęconej
badaniom PDO.
Dokonując wyboru odmiany do uprawy, warto też zwrócić uwagę na tzw. listy
referencyjne opracowywane przez Zakłady Przemysłu Tłuszczowego, jak np. Z.T.
Kruszwica, na której w roku bieżącym i ubiegłym znajdowały się np. ES Betty i
Nelson.
Piśmiennictwo:
1.
Dz. U., 1995, Nr 149, poz. 724. Ustawa z
dnia 24 listopada 1995 r. o nasiennictwie. Warszawa.
2.
Dz. U., 2000, Nr 88, poz. 984. Ustawa z
dnia 15 września 2000 r. o zmianie ustawy o nasiennictwie. Warszawa.
3.
Heimann S., Broniarz J. 2007. Wstępne
wyniki plonowania odmian w doświadczeniach porejestrowych. Rzepak ozimy 2007.
COBORU, Słupia Wielka, ss. 6.
4.
Kotowicz L. 2007. Wyniki Porejestrowych
Doświadczeń Odmianowych na Dolnym Śląsku. Rzepak ozimy. Tomaszów Bolesławiecki,
Zeszyt 1 (9), ss. 18.
5.
WWW.coboru.pl
|
